उपसर्ग
उपसर्ग किसे कहते है ?
उपसर्ग की परिभाषा - जो सार्थक शब्द से पहले जुड़कर उनके अर्थ को बदल देते है या उनकी विशेषता प्रकट करते है, उन्हें उपसर्ग कहते है।
* परीक्षा की दृष्टि से यहाँ कुछ महत्वपूर्ण उपसर्ग दिए गए है।अति (अधिक, उस पर, ऊपर) - अतिकाल, अतिरिक्त, अतिशय, अत्यन्त, अत्याचार, अत्युत्तम, अतिक्रमण, अतिवृष्टि, अतिशीघ्र, अतीन्द्रिय, अतियुक्ति
अधि (ऊपर, स्थान में श्रेष्ठ, प्रधान) - अधिनियम, अधिकृत, अधिकरण, अधिकार, अध्यक्ष, अध्ययन, अधीक्षक, अध्यात्म, अध्यापक, अधिपाठक, अधिराज, अधिष्ठाता, अध्यात्म, अधिकार, अधिपति
अप (बुरा, हीन, विरुद्ध, अभाव, विपरीत) - अपकीर्ति, अपभ्रंश, अपमान, अपराह्य, अपशब्द, अपसत्य, अपहरण, अपकार, अपराध, अपव्यय, अपशकुन, अपेक्षा, अपकर्ष, अपयश
अभि (ओर, पास, सामने) - अभ्यास, अभिमुख, अभ्यागत, अभिमान, अभिवादन, अभिनव, अभिभाषण, अभियोग, अभ्यर्थी, अभिषेक, अभ्यन्तर, अभीष्ट, अभिभूत, अभिभावक, अभ्युदय, अभीप्सा, अभिप्राय, अभिमान, अभिलाषा, अभिसार
अव (नीचे, हीन, अभाव, बुरा) - अवगुण, अवनति, अवगति, अवशेष, अवतरण, अवसर, अवधारणा, अवज्ञा, अवकाश, अवलोकन
आ (तक, ओर, समेत, उलटा) - आकर्षण, आयात, आजन्म, आहार, आगम, आमोद, आकर्षण, आबालवृद्ध, आघात, आरक्षण, आमरण, आगमन, आजीवन, आगार, आकार, आकाश, आक्रमण, आचरण, आरम्भ
उत् , उद् (ऊपर, ऊँचा, श्रेष्ठ) - उत्पत्ति, उत्कंठा, उत्पीड़न, उत्कृष्ट, उद्धार, उच्छ्वास, उदय, उन्नत, उल्लेख, उच्छुंंखल, उद्गम, उज्ज्वल, उच्चारण, उत्कर्ष, उत्तम, उद्यम, उद्देश्य, उत्पल, उल्लेख, उत्थान, उत्पन्न, उन्मुक्त
उप (निकट, सदृश, गौण, पास, सहायक) - उपभोग, उपवन, उपमंत्री, उपयोग, उपनाम, उवचार, उपहार, उपसर्ग, उपभेद, उपयुक्त, उपेक्षा, उपाधि, उपाध्यक्ष, उपकार, उपदेश, उपनेत्र, उपभेद, उपवचन, उपवेद, उपमंत्री, उपमान
दूर् (बुरा, कठिन, विपरीत) - दुर्दशा, दुराशा, दुराग्रह, दुरभिसंधि, दुर्गुण, दुराचार, दुरवस्था, दुरुपयोग, दुर्घटना, दुर्भावना, दुरूह, दुश्चिंत, दुराचार, दुर्गुण, दुर्गम, दुर्जन, दुर्दिन, दुर्लभ, दुर्बल
दुस् (दुष्ट, बुरा, विपरीत, कठिन) - दुश्चिंत, दुश्शासन, दुष्कर, दुष्कर्म, दुस्साहस, दुस्साध्य, दुष्प्राय, दुःसह, दुष्चरित्र
नि (भीतर, नीचे, बाहर, बिना, विशेष) - निडर, निगम, निवास, निदेशक, निकर, न्यून, न्याय, निषेध, निबंध, निवारण, निषिद्ध, निकृष्ट, निदर्शन, निदान, निपात, निबंध, नियुक्त, निरूपण, निरूपण, निधन
निर् (बिना, बाहर) - निराकार, निरादर, निंरहकार, निराहार, निरक्षर, निरामिष, निर्जर, निर्धन, निर्यात, निर्दोष, निरपराध, निर्भय, निर्वात, निर्धन, निर्माण, निर्जन, निर्बल, निर्दोष
निस् (बिना, बाहर, निशेष) - निश्चल, निश्चय, निश्छल, निष्काम, निष्कर्म, निष्पाप, निष्फल, निसन्देह, निस्तार, निस्सार, निस्तेज, निष्कृति
परा (पीछे, उल्टा, विपरीत, अभिक) - पराजय, पराभव, पराक्रम, परामर्श, परावर्तन, पराविद्या, पराकाष्ठा
परि (आस-पास, एक-एक, आगे, अधिक) - प्रदान, प्रबल, प्रयोग, प्रचार, प्रसार, प्रहार, प्रयत्न, प्रभंजन, प्रपोत्र, प्रारम्भ, प्रोज्जवल, प्रेत, प्राचार्य, प्रायोजक, प्रार्थी, प्रकाश, प्रख्यात, प्रचार, प्रभु, प्रयोग, प्रसार, प्रस्थान, प्रयल
प्रति (विरुद्ध, सामने, एक-एक, प्रत्येक, विपरीत) - प्रतिदिन, प्रतेयक, प्रतिकूल, प्रतिहिंसा, प्रतिरूप, प्रतिध्वनि, प्रतिनिधि, प्रतीक्षा, प्रत्युत्तर, प्रत्याशा, प्रतीति, प्रतिक्षण, प्रतिकार, प्रतिवाद, प्रत्यक्ष, प्रत्युपकार
सम् (अच्छा, साथ, पूर्ण, अछि तरह) - संतोष, संगठन, संलग्न, संकल्प, संशय, संरक्षा, संचार, संकल्प, संगम, संन्यास, संयोग, संस्करण, संरक्षण, संहार
सु (अच्छा, सहज, अभिक, सरल) - सुगंध, सुयश, सुमन, सुलभ, सुबोध, सुशील, स्वागत, स्वल्प, सुकृत, सुगम, सुशिक्षित, सुदूर, सुपुत्र, सुडौल, सुजान
अनु (पीछे, समान) - अनुचार, अनुज, अनुकरण, अनुकूल, अनुशासन, अनुनाद, अनुभव, अनुशंसा, अन्वय, अनुच्छेद, अनुदित, अन्वीक्षण
वि (विशेष) - विजय, विहार, विख्यात, व्याधि, व्यसन, व्यवहार, व्यर्थ, व्यायाम, व्यंजन, व्यूह, विज्ञान, विदेश, विपक्ष
अन् (नही, बुरा) - अनन्त, अनाहूत, अनुपयोगी, अनुपयुक्त, अनागत, अनिष्ट, अनुपम
संस्कृत के मानक उपसर्ग
अंतर् - अन्तर्गत, अंतरात्मा, अन्तर्धान, अन्तर्राष्टीय, अंतरिक्ष, अंतर्देशीय
पुनर् - पुनर्जन्म, पुनरागमन, पुनरुदय, पुनर्विवाह, पुनर्मूल्यांकन, पुनर्जागरण
प्रादुर - प्रादुर्भाव, प्रादुर्भत
पूर्व - पूर्वज, पूर्वाग्रह, पूर्वार्द्ध, पूर्वाहन, पूर्वानुमान
प्राक - प्रागैतिहासिक, प्राग्देवता, प्राड्गमुख, प्राक्कर्म
पुरस् - पुरस्कार, पुरश्चरण, पुरस्कृत
बहिर् - बहिरागत, बर्हिजात, बहिर्भाव, बहिरंग, बहिर्गमन
बहिस् - बहिष्कार, बहिष्कृत
आत्म - आत्मकथा, आत्मघात, आत्मबल, आत्मचरित, आत्मज्ञान
स्व - स्वतंत्र, स्वदेश, स्वराज्य, स्वाधीन, स्वरचित, स्वनिर्मित, स्वार्थ
पूरा - पुरातन, पुरातत्व, पुरापथ, पुराण, पुरावशेष
स्वयं - स्वयंभू, स्वयंवर, स्वयंसेवक, स्वयंपाणी, स्वयंसिद्ध
आविस् - आविष्कार, आविष्कृत
प्रतार् - प्रातःकाल, प्रातःवंदना, प्रातःस्मरणीय
इति - इतिश्री, इतिहास, इत्यादि, इतिवृत्त
अलम् - अलंकरण, अलंकृत, अलंकार
तिरस् - तिरस्कार, तिरस्कृत
तत् - तल्लीन, तन्मय, तद्वित, तदन्तर, तत्काल, तत्सम, तद्वभव
अमा - अमावस्या, अमात्य
सत् - सत्कर्म, सत्कार, सद्गति, सज्जन, सच्चरित्र, सध्दर्म, सदाचार
हिंदी के उपसर्ग (तद्भव)
अन (नही) - अनबन, अनपढ़, अनहोनी, अनमोल, अनचाहा
अध (आधा) - अधपका, अधमरा, अधजला, अधखिला, अधनंगा, अधजला
उ - उचक्का, उजड़ना, उछलना, उखाड़ना, उतावला
उन (एक कम) - उनचालीस, उन्नीस, उनतीस, उनसठ, उन्नासी
औ (अब) - औगुन, औगठ, औसर, औघट, औतार
चै (चार) - चैराहा, चैमास, चैपाया, चैरंगा, चैकन्ना, चैमुख, चैपाल
पंच - पंचरंग, पंचमेल, पचकुटा, पचमढ़ी
पर (दूसरा) - परहित, परदेसी, परजीवी, परकोटा, परदादा, परलोक, परकाज, परोपकार
भर (पूरा) - भरपेट, भरपूर, भरकम, भरमार, भरपाई
बिन (बिना) - बिनखाया, बिनब्याह, बिनबोया, बिन मांगा, बिन बुलाया, बिन जाया
ति (तीन) - तिरंगा, तिराहा, तिपाई, तिकोन, तिमाही
दु (दो, बुरा) - दुपहरी, दुगुना, दुलत्ती, दुनाली, दुरंगा, दुराहा, दुकाल, दुबला
का (बुरा) - कायर, कापुरुष, काजल
स (सहित) - सपूत, सफल, सबल, सगुण, सजीव, सावधान, सकर्मक
चिर (सदैव) - चिरयौवन, चिरपरिचित, चिरकाय, चिरायु, चिरस्थायी, चिरप्रतीक्षित
न (नही) - नकुल, नास्तिक, नग, नपुंसक, नगण्य, नेति
बहु (ज्यादा) - बहुमूल्य, बहुवचन, बहुमत, बहुभुज, बहुविवाह, बहुसंख्यक, बहुपयोगी
आप (स्वयं) - आपकाज, आपबीती, आपकही, आपसुनी
नाना (विविध) - नाना प्रजाति, नाना विकार, नाना प्रकार, नानारूप
क (बुरा) - कलंक, कपूत, कठोर
सम (समान) - समकोण, समकक्ष, समतल, समदर्शी, समकालीन, समचुर्भुज, समग्र

Comments
Post a Comment
If you have any doubt. Please contact us. Thanks for visit us.